hugo chavez

Ούγο Τσάβες, in memoriam (μέρος 1ο)
March 7, 2013 at 1:53pm - Vasilis Stamatiou

  Τον καιρό της μετάβασης του Ούγο Τσάβες από το τραχύ προφίλ του πραξικοπηματία αξιωματικού στο επίσημο στάτους του υποψήφιου προέδρου με σημαντικό λαϊκό έρεισμα στα πλήθη που είχαν δίκαια μπουχτίσει από την σήψη του ολιγαρχικού νεοαποικιακού μοντέλου που κυβερνούσε την χώρα του Μπολίβαρ γιά δεκαετίες, ο νομπελίστας συγγραφέας Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες ταξίδεψε μαζί του ανά την εκπάγλου φυσικής καλλονής Βενεζουέλα, συζητώντας και παρατηρώντας τον επί τω έργω της προεκλογικής καμπάνιας, που στη Λατινική Αμερική περιλαμβάνει από διαγωνισμούς ομορφιάς μέχρι πολύχρωμες ορχήστρες σάλσα. Στην κατακλείδα του κειμένου που δημοσίευσε ύστερα στο κολομβιάνικο περιοδικό “Cambio” επιχειρώντας να ερμηνεύσει το «φαινόμενο Τσάβες» εν τη γεννέσει του, ο οξυδερκής Μάρκες έγραψε : «Καθώς απομακρυνόταν, ανάμεσα σε στρατιωτικούς με επίσημη στολή και πολιτικούς του φίλους, με έκανε ξαφνικά να ριγήσω η συνειδητοποίηση πως είχα ταξιδέψει και κουβεντιάσει με δύο ριζικά αντίθετους ανθρώπους : Έναν στον οποίο η μοίρα πρόσφερε μία μοναδική ευκαιρία να σώσει την χώρα του, και τον άλλο, τον περιφερόμενο ταχυδακτυλουργό, που μπορεί κάλλιστα να περάσει στην Ιστορία ως ένας ακόμη τύραννος».

  Δεκατέσσερα πλήρη δράσης χρόνια αργότερα, ο περί ου ο λόγος κοιμάται αιώνια στο Στρατιωτικό Μουσείο του Καράκας, που πριν γίνει μουσείο ήταν το στρατόπεδο – αρχηγείο  απ΄όπου ο ίδιος το 1992 κατηύθυνε το πραξικόπημα κατά του προέδρου Πέρες, και το ερώτημα του Γκαρσία Μάρκες σχετικά με την αληθινή φύση του Τσάβες δεν έχει ακόμα απαντηθεί με τρόπο που να μην σηκώνει μπόλικη κουβέντα. Ανάλογα με την σκοπιά του καθενός, ο Ούγο Τσάβες Φρίας υπήρξε προστάτης των φτωχών, στυγνός δικτάτορας, μέγας δημοκράτης, άκρατος λαϊκιστής, αληθινός αριστερός, καταπιεστής, ουμανιστής, ναρκισσιστής, επαναστάτης, παρανοϊκός ή σχεδόν άγιος, εν ολίγοις ένας χαρακτήρας της διεθνούς πολιτικής που στην σχετικά σύντομη καριέρα του ξεσήκωσε πολεμική όσο λίγοι τον τελευταίο αιώνα. Ωστόσο, παρ΄ότι πράγματι τέτοιες φιγούρες χωράνε πολλές και υποκειμενικές ερμηνείες, είναι επίσης ακριβές πως οι γνώμες περί τον Τσάβες καθορίζονται εν πολλοίς από την γενικότερη πολιτική κουλτούρα του τόπου του κρίνοντος, αλλά και από την γνώση ενός εκάστου γιά το καθεστώς που ο αμφιλεγόμενος ηγέτης έχτισε, ή σωστότερα, την έλλειψη της. Εξ ου και ο σκοπός αυτού του άρθρου είναι να επιχειρήσει μία σύνοψη του θυελλώδους περάσματος τούτου του φαντεζί “caudillo” από την Ιστορία, συνεισφέροντας στοιχεία και σχετικά άγνωστες πτυχές της νεο-μπολιβαριανής εποποιϊας του, και προσπαθώντας να δει τον Ούγο Τσάβες ως κομμάτι ενός λατινοαμερικάνικου ιστορικού και πολιτιστικού χωροχρονικού συνεχούς, που όμως οφείλει να ειδωθεί κριτικά και συμπερασματικά από την οπτική γωνία μίας χώρας με ριζωμένη την αστική δημοκρατία, πλήρως δημοκρατικούς θεσμούς και κατά το μάλλον ευρωπαϊκή παιδεία, όπως (θέλουμε να) πιστεύουμε πως είναι η Ελλάδα, η οποία επιπλέον περνά μία βαθειά κρίση ταυτότητας που εμπνέει ορισμένους ντόπιους sui generis «τσαβίστας» να ονειρεύονται εναλλακτικές λύσεις στα πλαίσια που παρακάτω θα περιγράψουμε.

   Γιά τούτο, θα ξεκινήσουμε από το ερώτημα που οφείλει να απαντηθεί πριν απ΄όλα τα άλλα : ήταν ο Τσάβες δικτάτορας; Η απάντηση είνα σαφέστα ΟΧΙ, αλλά οφείλει να συμπληρωθεί από την παρατήρηση πως προσπάθησε δύο φορές να γίνει, πλην ανεπιτυχώς. Στον λογαριασμό των πεπραγμένων του παραμένει ένας πολλάκις εκλεγμένος πρόεδρος με διαφανείς διαδικασίες και μεγάλο λαϊκό ρεύμα που, έστω και με σκαμπανεβάσματα, δεν έπαψε να τον στηρίζει και να τον νομιμοποιεί ως το τέλος. Κυβέρνησε 14 χρόνια, στα οποία απέδειξε πως ήταν βαθειά προσηλωμένος στη δημοκρατία, όσο βεβαίως αυτή η ταλαίπωρη έννοια μπορούσε να διασταλεί ώστε να χωρά τις απροσμέτρητες προσωπικές και πολιτικές του φιλοδοξίες, και δεν έμπαινε εμπόδιο στο αδιαπραγμάτευτο ζητούμενο : την καλλιέργεια του προφίλ και της προσωπολατρείας του ίδιου ως σχεδόν μεταφυσικού σωτήρα των Λατινοαμερικανών, «παίζοντας» παράλληλα διαρκώς με την ιδέα πως μία τέτοια βεβαιότητα περί κατοχής της μοναδικής αλήθειας γιά όλα τα δεινά του κόσμου δεν θα μπορούσε να περιορίζεται επ΄άπειρον από ανθρώπινους νόμους και αστικούς θεσμούς. Διότι ο μακαρίτης όσο και να δεδικαίωται, δεν ήταν διόλου δημοκράτης, τουλάχιστον με την τρέχουσα δυτική (που ελπίζω να καλύπτει και εμάς τους ιδιοπρόσωπους Έλληνες) έννοια.

 ‘Ηταν μόλις 37 ετών, το 1992, όταν ως αξιωματικός των αλεξιπτωτιστών οργάνωσε ένα κακοσχεδιασμένο πραξικόπημα κατά του εκλεγμένου προέδρου Κάρλος Πέρες (το αν ο Πέρες ήταν καλός ή κακός πρόεδρος είναι προφανές ότι δεν μας ενδιαφέρει εδώ), ενώ όντας πρόεδρος και στον κολωφώνα της δημοφιλίας του, το 2007, επιχείρησε να περάσει μία συνταγματική μεταρρύθμιση μέσω του δημοψηφίσματος που, αν το κέρδιζε, θα μετέτρεπε τη Βενεζουέλα σε ένα είδος θεσμοθετημένης δικτατορίας : μεταξύ άλλων, προέβλεπε την δυνατότητα του προέδρου να κηρύσσει την χώρα σε «κατάσταση εκτάκτης ανάγκης επ΄αόριστον» με ένα σωρό ενισχυμένες εξουσίες, μεταξύ των οποίων την επιβολή λογοκρισίας στα ΜΜΕ κατά βούληση, θεσμοθετούσε την δυνατότητα κάποιου (δηλαδή του ίδιου) να θέτει υποψηφιότητα γιά πρόεδρος στο διηνεκές, επιμήκυνε την προεδρική θητεία στα 7(!) χρόνια, καταργούσε την αυτονομία της κεντρικής τράπεζας που πλέον θα περνούσε, μαζί με τα συναλλαγματικά αποθέματα της χώρας, στα χέρια αποκλειστικά του προέδρου, παρέδινε στην κυβέρνηση τον πλήρη έλεγχο της τοπικής αυτοδιοίκησης, απαγόρευε την κατοχή μεγάλων εκτάσεων γης από φυσικά άτομα, έδινε το δικαίωμα στο κράτος να απαλλοτριώνει γαίες και χωρίς απόφαση δικαστηρίου, και ως κερασάκι-δόλωμα κατέβαζε τις ώρες εργασίας στις 36 την εβδομάδα κι έδινε δικαίωμα ψήφου στα 16 χρόνια. Παρά ταύτα, ο λαός δεν τσίμπησε, τα αντανακλαστικά τόσων εμπειριών από πολιτικές εκτροπές επιτέλους ξύπνησαν και ο Τσάβες έχασε πανηγυρικά. Ο λόγος που δέχτηκε τη λαϊκή ετυμηγορία και δεν επέμεινε (όπως αρχικά είχε υπαινιχθεί) στην καλυμμένη χούντα που πονηρά πρότεινε έχει να κάνει με τον πυρήνα της προσωπικότητας του : σε αντίθεση με τους σκληρούς δικτάτορες διαφόρων αποχρώσεων που έβγαλε σωρηδόν η Λατινική Αμερική, ο Ούγο Τσάβες ταύτιζε την ουσία της ύπαρξης του με την λατρεία του κόσμου προς το πρόσωπο του και την υπόσταση του ως ειδώλου των μαζών, ένα μόνιμο μεθύσι επιβεβαίωσης που εκείνος, ένας λαϊκιστής ως το μεδούλι, δεν διακινδύνευε να χάσει ποτέ και γιά τίποτα.

 Γιατί βασικά αυτό ήταν το ψυχοδυναμικό υπόβαθρο του ανθρώπου Τσάβες : πθολογικά ναρκισσιστικό, εγωτικό και με την κατά το δυνατόν περισσότερη εξουσία ως κατακλείδα, αλλά και εργαλείο, μίας πραγματικής αυτοαναφορικής μανίας. Είχε δική του εκπομπή στην κρατική τηλεόραση (“Alo Presidente!”) όπου επιδιδόταν σε ακατάπαυστους μονολόγους και απολάμβανε τις ευχές μακροημέρευσης των (προσεκτικά επιλεγμένων) «απλών ανθρώπων» που επικοινωνούσαν μαζί του στον αέρα, γιγάντια πορτρέτα του στόλιζαν γιγαντοαφίσες και προσόψεις κρατικών κτηρίων, κάθε τόσο έβγαζε πύρινους μπαλκονάτους λόγους όπου κατακεραύνωνε τον καπιταλισμό, τον ιμπεριαλισμό, εσχάτως τον σιωνισμό και, βεβαίως, τον αγαπημένο αντίζηλο, τις Η.Π.Α., το μέγεθος και η ισχύς των οποίων του φούσκωναν το στήθος με έπαρση καθώς λογάριαζε τον εαυτό του ως ισότιμο εχθρό. Εν τέλει εκβίαζε όσο μπορούσε την παρουσία του στο ντόπιο και διεθνές προσκήνιο με μία ακούραστη συγκρουσιακή ζέση κατά πραγματικών και φαντασιακών αντιπάλων, που ήξερε πως του χάριζε μερικά επιπλέον λεπτά, ώρες ή μήνες πολύτιμης δημοσιότητας και τον στερέωνε, στα μάτια πολλών φτωχών Λατινοαμερικανών, στο βάθρο του σωτήρα-ηγέτη των λαών, ενός νέου Μπολίβαρ που, όπως κι ο παλιός, ήταν παληκάρι, στρατηλάτης, απελευθερωτής, τύραννος κι ο ίδιος βέβαια και εκστατικός από το νέκταρ της εξουσίας, αλλά με καπαρωμένη θέση στα βιβλία της ιστορίας και στα εικονοστάσια των αμόρφωτων μαζών που θα έχουν να λένε «με τον Τσάβες φάγαμε ψωμί» (στην Ελλάδα, αυτή η επίκληση συνήθως συνοδεύεται από το όνομα του Ανδρέα Παπανδρέου ή του Γεώργιου Παπαδόπουλου, αν σας λένε κάτι οι ιστορικοί παραλληλισμοί).

 Και ήταν και ιδεολόγος. Σε τί ακριβώς πίστευε, με την έννοια ενός σαφούς μανιφέστου α λα Λένιν, Μάο Τσε Τούνγκ ή Τσε Γκεβάρα, μάλλον ούτε και ο ίδιος πρόλαβε να καταλήξει. Κάτι μεταξύ υβριδικού κομμουνισμού, κρατικού πατερναλισμού και τριτοκοσμικού σοσιαλισμού με έντονα εθνικιστικά στοιχεία στην καλύτερη λατινοαμερικάνικη λαϊκιστική παράδοση – αλλά πάντως ό,τι κι αν πίστευε, το πίστευε πραγματικά. Δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ γιά πολυτέλειες και μεγάλες ζωές, δεν ακούμπησε (ο ίδιος – οι συνεργάτες του είναι άλλη υπόθεση...) ποτέ το κρατικό χρήμα, ζούσε σπαρτιάτικα όπως όριζε το παρελθόν του ως στρατιώτη, στα 14 χρόνια του στην εξουσία δεν τον απασχόλησε τίποτε άλλο παρά το έργο της διακυβέρνησης της Βενεζουέλας, έστω και μέσα από τα φίλτρα των προσωπικών του στόχων, και εκεί διοχέτευσε όλο του το είναι ως το βιολογικό του τέλος. Ο Ούγο Τσάβες ήταν αναμφισβήτητα ένας άνθρωπος βγαλμένος κατ’ ευθείαν μέσα από τον απλό κόσμο, τους ανθρώπους της δουλειάς και την φτωχολογιά, ένα γνήσιο παιδί της εργατικής τάξης, ένας μιγάς που μιλούσε λαϊκά, έκανε χοντρά αστεία, φερόταν ώρες-ώρες επαρχιώτικα ακόμα και στις διεθνείς διασκέψεις, μα έμοιαζε να έχει τις ίδιες ανάγκες και τις ίδιες αξίες με τον απλό Βενεζουελανό, πράγμα που άρεσε πολύ σε έναν κόσμο κουρασμένο από τόσες δεκαετίες φρούδας διακυβέρνησης από τις νεοαποικιακές ελίτ και τους σπουδαγμένους στα Χάρβαρντ τρυφηλούς τους γόνους. Γιατί ήταν κι αυτό ένα άκρως σημαντικό ζήτημα : στα μάτια εκατομμυρίων απλών Λατινοαμερικάνων, ο Τσάβες φάνηκε την κατάλληλη στιγμή γιά να συμβολίσει και να προσωποποιήσει την αυθεντική «λατινοαμερικανικότητα», μία εν μέρει πραγματική και εν μέρει μυθική ταυτότητα γεμάτη συμβολισμούς, συμπαραδηλώσεις και στερεότυπα, που όμως λειτούργησε ως αντίπαλο δέος στον «κοσμοπολιτισμό» των ανώτερων τάξεων, που στη Λατινική Αμερική ανέκαθεν μεταφραζόταν νέτα-σκέτα σε φιλοαμερικανισμό και επιπλέον γινόταν κατανοητός ως ταξικό σύνορο. Σε μία αχανή γεωγραφική και πολιτιστική έκταση όπου ο αντιαμερικανισμός είναι μία από τις πιό σταθερές συγκολλητικές ουσίες των μαζών, ο Τσάβες έγινε το στόμα τους, το χέρι τους, η φωνή τους, το πρόσωπο μίας Λατινικής Αμερικής που «ξυπνάει» και «αντιστέκεται», και στην πραγματικότητα κατακλύζεται από μεγατόνους ακατέργαστου συναισθήματος – οργή, υπερηφάνεια, εκδίκηση, ανάταση -  το οποίο όμως είναι ευκολότατα χειρίσιμο από κάθε ικανό δημαγωγό, γιατί ακόμα, και πιθανότατα γιά πολλά χρόνια επιπλέον, δεν συνοδεύεται από ίχνος κρίσης και λογικής. Ως δημαγωγός ο Τσάβες ήταν η επιτομή του είδους, και τούτο το παιχνίδι το έπαιξε μαεστρικά στην διάρκεια του πολιτικού του βίου.

 Ωστόσο είναι αδύνατο να αναλύσεις το φαινόμενο Τσάβες χωρίς να φτάσεις στη ρίζα της, γιά πολλούς δυτικούς ανεξήγητης, επίμονα υψηλής δημοτικότητας του στην ίδια την Βενεζουέλα : σε μία χώρα που, όπως σε όλη σχεδόν τη Λατινική Αμερική, η δουλειά των ελίτ ήταν ανέκαθεν να συνάπτουν συμφέρουσες συμφωνίες με τις μεγάλες ξένες εταιρείες και να ξεκοκκαλίζουν από κοινού τον τεράστιο εθνικό πλούτο ενόσω από κάτω οι κοινωνίες παράδερναν καθηλωμένες στην απέραντη φτώχεια και στις περιστασιακές βίαιες εκρήξεις (εμφυλίους, επαναστάσεις) με εκατόμβες νεκρών, ο Τσάβες υπήρξε ο πρώτος και μοναδικός ηγέτης που κατέβηκε ως τον πάτο των πολλών εκατομμυρίων Βενεζουελανών που ζουν σε οριακές συνθήκες και έβαλε στο κέντρο του πλάνου του να κάνει κάτι γιά αυτούς. Και έκανε. Το σωστό-σωστό, έκανε πολλά, γι΄αυτό και οι φτωχοί των μεγαλουπόλεων και των παραγκουπόλεων, οι ακτήμονες αγρότες, οι μαύροι που ήταν πάντα στο κοινωνικό περιθώριο, οι εξαθλιωμένοι ιθαγενείς, οι κάθε λογής «μικροί» που είδαν πως εκεί ψηλά στο προεδρικό μέγαρο κάποιος τους νοιάζεται, του το αντιγύρισαν ξανά και ξανά με την ψήφο τους και τις θριαμβευτικές του εκλογικές νίκες, σε μία χώρα που, παρά τον πλούτο της, οι φτωχοί είναι ακόμα τόσοι πολλοί που όποιος τους έχει με το μέρος του μπορεί να κερδίζει πλειοψηφίες στο διηνεκές.

 Η θετική πλευρά του σοσιαλιστικού οράματος του Τσάβες ήταν που έβαλε μπρος παντού κοινοτικά ιατρεία και νοσοκομεία, ακόμα και στις πιό απομακρυσμένες περιοχές της ζούγκλας, έστησε κοινοτικά σούπερ μάρκετ στις περιθωριακές γειτονιές που πρόσφεραν τα βασικά είδη σε εξαιρετικά χαμηλές τιμές, έχτισε πάμπολλες δημόσιες πολυκατοικίες όπου μετέφερε αστέγους και οικογένειες που διαβιούσαν σε άθλιες παράγκες, επεξέτεινε την κοινωνική ασφάλιση, μοίρασε επιδόματα στους αναξιοπαθούντες, βοήθησε τις μονογονεϊκές οικογένειες, ίδρυσε πάμπολλα σχολεία, σχεδόν εξαφάνισε τον αναλφαβητισμό, επιδότησε κάθε είδους πολιτιστικούς φορείς και εκδηλώσεις, μοίρασε κρατική γη και απαλλοτριωμένα τσιφλίκια στους μικρούς αγρότες, στήριξε με κάθε τρόπο τους τοπικούς θεσμούς της κοινότητας, του χωριού ή της γειτονιάς. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ζωή των πολύ φτωχών Βενεζουελανών βελτιώθηκε κατά την εποχή Τσάβες και αυτό είναι ένα επίτευγμα που κανείς δεν του το στερεί. Όμως μπορούσε κιόλας, γιατί είχε την σπάνια ευτυχία να κάνει κοινωνική πολιτική με το πορτοφόλι φίσκα στα πετροδόλαρα και τα λεφτά κυριολεκτικά να του τρέχουν από τα μπατζάκια.

 Οταν ο Τσάβες ανέβηκε στην εξουσία, το 1999, το πετρέλαιο ήταν στα 17 δολάρια το βαρέλι. Στην πορεία των αλλεπάλληλων θητειών του, έφτασε μέχρι και τα 140 δολάρια, ενώ τα τελευταία χρόνια έμενε σταθερά στα 100+ δολάρια, που σημαίνει πως η τιμή του κύριου εμπορεύσιμου αγαθού της Βενεζουέλας έφτασε παρά λίγο να δεκαπλασιαστεί, γιά να σταθεροποιηθεί σε ένα μέσο όρο μεταξύ πενταπλασίου και εξαπλασίου, με αντίστοιχη τεράστια αύξηση των δημοσίων εσόδων επί των ημερών του (γιά να κάνουμε μία όχι και τόσο αυθαίρετη σύγκριση, είναι σαν η Ελλάδα να δεχόταν φέτος μεταξύ 75 και 100 εκατομμυρίων τουριστών, και αυτό το νούμερο να έμενε λίγο ως πολύ σταθερό γιά τα επόμενα δέκα χρόνια).

 Περιέργως (ή καθόλου περιέργως) παρά τον ποταμό των δημόσιων εσόδων από τον μαύρο χρυσό και την συνακόλουθη ραγδαία αύξηση των δημοσίων δαπανών υπέρ του λαού, που όντως συνέβη, το ποσοστό της  φτώχειας στη Βενεζουέλα μειώθηκε μεν αρκετά, αλλά όχι περισσότερο από όσο μειώθηκε σε αρκετές γειτονικές χώρες που υιοθετούσαν το, έστω και στρεβλωμένο λόγω τριτοκοσμικών τοπικών χαρακτηριστικών, καπιταλιστικό σύστημα (επί παραδείγματι στο καπιταλιστικό Περού το ίδιο διάστημα η φτώχεια μειώθηκε περισσότερο απ΄ότι στη Βενεζουέλα, και μάλιστα χωρίς τους χρηματικούς πακτωλούς του πετρελαίου), ακολουθώντας έτσι απλώς την γενική αναπτυξιακή τάση της Λατινικής Αμερικής κατά την τελευταία δεκαετία και τίποτα παραπάνω. Στην ουσία, τα κοινωνικά προγράμματα του Τσάβες αποτέλεσαν και την οροφή της οικονομικής ανάπτυξης (και ανέλιξης) των φτωχών στρωμάτων της χώρας, σε ένα περιβάλλον διαρκών εθνικοποιήσεων εταιρειών και περιουσιών, μεγάλης πίεσης στην ιδιοκτησία και την αποταμίευση, αλλά και συνεχούς πολιτικής και κοινωνικής έντασης, που όχι μόνο απομάκρυνε όλα τα ξένα κεφάλαια και τις σημαντικές επενδύσεις αλλά και καταβαράθρωσε τις παραγωγικές δυνατότητες της χώρας, ενώ μία τεράστια ποσότητα πόρων σπαταλιόταν στην «διεθνή αλληλεγγύη» του Τσάβες προς τα «αδελφά» καθεστώτα της Κούβας, του Εκουαδόρ και της Βολιβίας, κι από κοντά η κομματική κλεπτοκρατία των κατά τόπους κρατικών αξιωματούχων και κομισαρίων άδειαζε σταθερά τα κρατικά ταμεία. Στην πραγματικότητα, έγινε ό,τι ακριβώς γίνεται, σαν πατρόν, στις κάθε είδους «σοσιαλιστικές επαναστάσεις» : η θέση των πολύ φτωχών βελτιώθηκε σχετικά, αλλά ο συνολικός μέσος όρος άρχισε να συμπιέζεται προς τα κάτω, γιατί τα ευεργετήματα της σημαντικής αύξησης του ΑΕΠ της χώρας λόγω της κατακόρυφης ανόδου του πετρελαίου γιά τους απλούς πολίτες εξαερώνονταν από τις συνεχείς υποτιμήσεις του νομίσματος και τον επίμονα υψηλό πληθωρισμό (ο υψηλότερος σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική), αμφότερα καταστροφικά, μα απολύτως αναμενόμενα αποτελέσματα της πολιτικής του (ή πιό σωστά, των πολιτικών τύπου) Τσάβες.

  Αλλά η κύρια ζημιά που ο Τσάβες κατάφερε στην βενεζουελάνικη οικονομία ήταν, κυρίως, μακροοικονομική : η θεόκλειστη οικονομία, οι συνεχείες εθνικοποιήσεις, οι δρακόντειοι περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων και η βαριά σκιά του κράτους πάνω από κάθε οικονομική δραστηριότητα έστειλαν την χώρα στον πάτο της παγκόσμιας λίστας (θέση 144) με τις οικονομικές ελευθερίες, μα και στην 126η θέση της ανταγωνιστικότητας, παρά τα πλούτη και τα πετρέλαια, ενώ η παραγωγικότητα της Βενεζουέλας έπεσε σημαντικά και η παραγωγή πετρελαίου καθεαυτή κατολίσθησε κατά 22% αφού το καθεστώς έθεσε υπό τον έλεγχο του την άλλοτε αυτόνομη κρατική πετρελαϊκή εταιρεία. Η κρατικοποίηση των πάντων έφερε την συνακόλουθη έλλειψη κινήτρων και διαχειριστική αδιαφορία που οδήγησε στο φαινόμενο των συνεχών πολύνεκρων δυστυχημάτων στα διυλιστήρια και στην, απίστευτη κι όμως αληθινή, εισαγωγή βενζίνης κι άλλων καυσίμων από τρίτες χώρες που η πετρελαιοπαραγωγός Βενεζουέλα αναγκάζεται τα τελευταία χρόνια να κάνει δαπανώντας πολύτιμο συνάλλαγμα, αλλά και ένα γενικότερο ξεχαρβάλωμα των υποδομών, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την ενεργειακή ανεπάρκεια που βαίνει επιδεινούμενη, παρά την ύπαρξη αδιανόητων πετρελαϊκών, ορυκτών και υδάτινων πόρων, και τα τελευταία χρόνια έχει οδηγήσει σε συνεχείς διακοπές ρεύματος και μπλακ άουτ, ένα καίριο καθημερινό πρόβλημα που καμμία άλλη λατινοαμερικάνικη χώρα δεν αντιμετωπίζει σε τέτοιο βαθμό, πλην (τυχαίο;) της Κούβας.

 Σημειώστε ακόμη κάτι πολύ σημαντικό : από την πρώτη ημέρα που ο Τσάβες ανέβηκε στην εξουσία, έστριψε το οικονομικό τιμόνι της Βενεζουέλας μονόπαντα προς την πετρελαιοπαραγωγή, αμελώντας ή συνειδητά παραμερίζοντας τις άλλες παραγωγικές και εξαγωγικές δραστηριότητες της χώρας, που στο κάτω της γραφής χρειάζονταν και μία δυναμική ιδιωτική οικονομία γιά να λειτουργήσουν, την οποία η πολιτική Τσάβες απέκλειε παντάπασιν. Ούτως, στα στερνά του μεγάλου ηγέτη το πετρέλαιο έφτασε να αποτελεί το 95% του εμπορίου της χώρας κι αν αναρωτιέστε γιατί είναι αυτό κακό, σκεφτείτε μία χώρα 30 εκατομμυρίων κατοίκων να εξαρτάται απόλυτα και ολοκληρωτικά από ένα μόνο προϊόν, του οποίου η τιμή μπορεί μεν να ανεβεί αλλά μπορεί και να πέσει, το ίδιο και η παραγωγή γιά διάφορους λόγους (από φυσικές καταστροφές μέχρι πολιτικές αναταραχές), μετά σκεφτείτε την ίδια χώρα της οποίας το σύστημα έχει εξαρτήσει τεράστια τμήματα του πληθυσμού αποκλειστικά από το μπιμπερό της κρατικής οικονομίας, σύμφωνα με τις πάγιες σοσιαλιστικές διανεμητικές πολιτικές, και ύστερα φανταστείτε τί μπορεί να συμβεί αν η τιμή (ή η παραγωγή) αυτού του προϊόντος πέσει, λόγου χάρη, ένα απλό 10%. Δεν χρειάζεται να πάτε μακριά : το 2002-2003 όταν το συνδικάτο της, ακόμα αυτόνομης τότε, κρατικής πετρελαϊκής εταιρείας απήργησε γιά 3 μήνες, η χώρα μέσα σε μία χρονιά βίωσε ύφεση 24%, όση δηλαδή η Ελλάδα στα 6 χρόνια της οικονομικής της κρίσης. Σημειώστε ακόμα στο τεφτέρι σας ότι ο φιλεργατικός και φιλολαϊκός Τσάβες απάντησε στην απεργία απολύοντας χωρίς πολλά-πολλά 18.000 εργαζόμενους της εταιρείας, ήτοι το 40% του δυναμικού της, γιά "παράβαση καθήκοντος" επειδή τόλμησαν να απεργήσουν. Εδώ, σενιόρες, είναι επαναστατικός σοσιαλισμός, δεν είναι Ελλάδα και παίξε-γέλασε...

Αξίζει ακόμα να πούμε πως το αυστηρό πλαφόν τεχνητά χαμηλών τιμών που το καθεστώς επέβαλλε με το στανιό στις τιμές πολλών καταναλωτικών προϊόντων της αγοράς (επί παραδείγματι : ζάχαρη, καφές, χαρτί υγείας, γαλακτοκομικά, σαπούνι, μωρουδιακά κ.λ.π.), παρά τον καλπάζοντα πληθωρισμό, με την ανόητη πεποίθηση ότι έτσι "βοηθάει τους φτωχούς" όπως ήταν φυσικό δημιούργησε αμέσως μία τεράστια και χρόνια έλλειψη των συγκεκριμένων αγαθών, τα οποία διοχετεύονταν πλέον στην μαύρη αγορά αντί πολύ αδρότερου αντιτίμου, αποκαθιστώντας έτσι το περιθώριο κέρδους που αποτελούσε κίνητρο γιά τους παραγωγούς ώστε να συνεχίσουν να παράγουν και πετυχαίνοντας τελικά το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα : μόνο οι πλούσιοι μπορούσαν πιά να τα προμηθεύονται εύκολα ενώ οι φτωχοί ξεροστάλιαζαν στις ουρές τετραγώνων των κρατικών καταστημάτων, ελπίζοντας στην τύχη γιά να βρούνε έστω και κάποια από αυτά τα καθημερινά χρειώδη. Οι κραυγές του Τσάβες περί "κερδοσκόπων", "απατεώνων" και τέτοια λυρικά δεν έφεραν κανένα αποτέλεσμα, αν και έπεισαν μερικούς πως θα έπρεπε να είναι ευγνώμονες γιά τα κρατικά καταστήματα έστω και με ατελείωτες ουρές, αφού ήταν η ενδεδειγμένη και σοσιαλιστική απάντηση στην έλλειψη αγαθών και τον πληθωρισμό που είχε δημιουργήσει...εσείς ποιός λέτε;

 Κατά συνέπεια, το σοσιαλιστικό πείραμα του Τσάβες παρά τις όποιες καλές προθέσεις, κατέληξε όπως όλα τα σοσιαλιστικά πειράματα : σε σταδιακό οικονομικό αδιέξοδο, που ασφαλώς θα ήταν πλήρης και ολοκληρωτική καταστροφή αν η Βενεζουέλα δεν είχε την εξαιρετική τύχη να ειπράττει ανελλιπώς, βρέξει-χιονίσει, μπόλικα δισ. δολάρια τον χρόνο από το πετρέλαιο, γεγονός που ακόμα αποτρέπει την ολική κατάρρευση της χώρας. Αν όμως σε μία χώρα με τέτοιο φυσικό υπέδαφος η οικονομία είναι απλώς θέμα αλλαγής πολιτικής γιά να ανακάμψει, στην ίδια την κοινωνία της Βενεζουέλας η διακυβέρνηση του Τσάβες άφησε, δυστυχώς, πολύ πιό δυσεπούλωτες πληγές.

 Οπως όλοι οι λαϊκιστές (καλή ώρα και σε εμάς, ονόματα δε λέμε) ο Τσάβες έπαιξε από την αρχή ως το τέλος το πολιτικό παιχνίδι σαν πρωταγωνιστής σε ηρωϊκό έργο, όπου επικεφαλής των εξ ορισμού καλών καγαθών οπαδών του (οι οποίοι έφεραν το αποκλειστικό δικαίωμα χρήσης του όρου «ο λαός»), έδινε τον ιερό αγώνα  κατά των σατανικών και καταχθόνιων προδοτών της χώρας και υποχειρίων του διεθνούς καπιταλισμού, που (εκμεταλλευόμενοι τις «ατέλειες» της δημοκρατίας) επιβουλεύονταν την ανεξαρτησία και την αξιοπρέπεια του βενεζουελάνικου έθνους. Σύμφωνα με το σενάριο του έργου, στον ρόλο των προδοτών και υποχειρίων συνήθως εμφανίζονταν το σύνολο των πολιτικών και οπαδών της αντιπολίτευσης, ένας μεγάλος αριθμός δημοσιογράφων, σχεδόν όλοι οι επιχειρηματίες, οι περισσότεροι ξένοι πρέσβεις, οι μισοί διεθνείς οργανισμοί, και πάει λέγοντας. Η ακραία ρητορική του Τσάβες, η ακατάσχετη ηθικολογία του, η κατασκευή μίας νέας «μπολιβαριανής εποποιϊας» που κράδαινε τα σύμβολα και τους μύθους των απαρχών της «λατινοαμερικανικότητας» γιά να αγιάσει τα όποια μέσα ο νέος φορέας τους διάλεγε να χρησιμοποιήσει γιά το «καλό του λαού» και εξ ονόματος του, η μόνιμη δαιμονοποίηση των αντιπάλων και ο πανταχού παρών ακτιβισμός των φανατικών οπαδών του, οι οποίοι οργανωμένοι σε δυναμικές ένστολες ομάδες αναλάμβαναν ποικίλλες «δράσεις» άλλοτε προσφέροντας αρωγή στους κατά τόπους δυστυχείς κι άλλοτε σε συντεταγμένο ρόλο «αυθορμήτως αγανακτισμένων πολιτών» έστρωναν στο κυνήγι τους τυχόν «αντεπαναστάτες» (σας θυμίζει τίποτα;), όλα αυτά δηλητηρίασαν και πόλωσαν τόσο πολύ τα πολιτικά ήθη της Βενεζουέλας ώστε λίγα μόλις χρόνια μετά την εγκαθίδρυση του στην εξουσία η χώρα είχε διχαστεί βαθύτατα και ριζοσπαστικοποιηθεί απόλυτα, και οι αιματηρές συγκρούσεις, συχνά ένοπλες, μεταξύ οπαδών κυβέρνησης και αντιπολίτευσης έγιναν καθημερινό φαινόμενο στις μεγάλες πόλεις, αφήνοντας πίσω τους πλήθος νεκρών και ένα άσβεστο μίσος ανάμεσα στους μεν και στους δε.  Γιά τον Τσάβες δεν υπήρχε η έννοια της συναίνεσης, της διαπραγμάτευσης, της σύγκλισης : όλα ήταν καλό-κακό, άσπρο-μαύρο, ή εμείς ή οι άλλοι. Και επειδή η προφανής επιλογή όφειλε πάντα να είναι το «εμείς», βάλθηκε να φτιάξει μία Βενεζουέλα όπου «οι άλλοι» θα είχαν τα προβλήματα που τους άξιζαν με βάση την δική τους, εξ ορισμού ύποπτη, επιλογή.

   Κύρια πλατφόρμα γιά την προώθηση της νεο-μπολιβαριανής του επανάστασης υπήρξε η ασταμάτητη προσπάθεια γιά συγκέντρωση εξουσιών στην κυβέρνηση και ει δυνατόν στο ίδιο το πρόσωπο του προέδρου, προσβλέποντας έτσι σε ένα προσωποπαγές συγκεντρωτικό σύστημα που γιά την επικράτηση του συγκρούσθηκε σκληρά με όλους τους αυτόνομους θεσμούς της χώρας προκειμένου να τους θέσει υπό τον έλεγχο του. Εχοντας πάντα (και επισείοντας ως φόβητρο) την στήριξη των ενόπλων δυνάμεων και διαθέτοντας, φυσικά, την απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία που ψήφιζε ό,τι ήθελε ο αρχηγός, ο Τσάβες άπλωσε τα χέρια του κι έκλεισε μέσα την πολύτιμη πετρελαϊκή βιομηχανία της χώρας, την Δικαιοσύνη, την Αστυνομία, ακόμα και το Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας, τον μόνο θεσμό που μπορούσε να ελέγξει τις πράξεις του προέδρου (προσθέτοντας με ένα διάταγμα 12 νέες έδρες δικαστών στις 20 υπάρχουσες, στις οποίες αμέσως διόρισε στελέχη του κόμματος του), έλεγξε σε μεγάλο βαθμό τους τοπικούς κυβερνήτες και την αυτοδιοίκηση και ως μόνη αποτυχία στην ατέρμονη πάλη γιά γενικό κουμάντο καταγράφεται η περίπτωση της συνταγματικά αυτόνομης Κεντρικής Τράπεζας (με τα συναλλαγματικά αποθέματα της χώρας) γιά την οποία δεν του έκανε το χατίρι ο βενεζουελάνικος λαός απορρίπτοντας την πρόταση συνταγματικής αναθεώρησης στο δημοψήφισμα του 2007. Εννοείται βέβαια πως στις καίριες κρατικές θέσεις διόρισε σκληροπυρηνικά στελέχη του κόμματος του με βασικό κριτήριο την επαναστατική ζωηρότητα και την τυφλή υποταγή στον αλάνθαστο ηγέτη, ενώ είναι άκρως ενδεικτικό της πολιτικής παιδείας του Τσάβες το γεγονός πως πλήθος δημόσιων αξιωμάτων, από υπουργικές καρέκλες ως θέσεις κυβερνητών επαρχιών και διοικητών ΔΕΚΟ, κατελήφθη από στρατιωτικούς (εν ενεργεία παρακαλώ), προσδίδοντας ένα απρόσμενα μιλιταριστικό προφίλ στην σοσιαλιστική κυβέρνηση και υπενθυμίζοντας πως τα λατινοαμερικάνικα ήθη ενέχουν ακόμα πολλά ζητήματα ιδιαίτερα προβληματικά ως προς αυτό που εμείς στην Ευρώπη ονομάζουμε δημοκρατία.

  Με αυτά και με τα άλλα, ο Τσάβες κατέληξε πρακτικά πανίσχυρος. Και αφού έφτιαξε την θεσμική του πανοπλία, προχώρησε στην σταδιακή θέσπιση ενός πλέγματος πνιγηρών νόμων, μέσω των οποίων ο εντελώς αλεργικός στην κριτική, όπως όλοι οι νάρκισσοι, Τσάβες έστησε πλήθος κάγκελα κι εμπόδια στον πολιτικό διάλογο, την διάδοση των ιδεών και την ελεύθερη έκφραση εν γένει. Η Βενεζουέλα διέκοψε σταδιακά τις σχέσεις της με όλους τους οργανισμούς εποπτείας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (μάλιστα το 2012 αποχώρησε οριστικά από το Αμερικανικό Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, που ήταν ο τελευταίος θεσμός μίας κάποιας προστασίας των πολιτών της από την κρατική κακομεταχείριση) και παράλληλα, το καθεστώς αυτού του, κατά πολλούς, «μεγάλου δημοκράτη» εξαπέλυσε πογκρόμ εναντίον δημοσιογράφων, πολιτικών αντιπάλων, διαννοουμένων και απλών ανθρώπων που έκαναν το λάθος να μιλήσουν άσχημα κι ανοιχτά γιά τον πολυχρονεμένο πρόεδρο, κλείνοντας πολλά ΜΜΕ (κανάλια, σταθμούς, έντυπα) και στέλνοντας ένα σωρό κόσμο στις φυλακές με κατηγορίες που βασίζονταν σε νόμους που κανένα στοιχειωδώς δημοκρατικό κράτος δεν θα τολμούσε καν να συζητήσει φιλολογικά αν ήθελε να συνεχίσει να προσδιορίζεται ως στοιχειωδώς δημοκρατικό. Απτό δείγμα του μαντρότοιχου που έχτισε γύρω από το δικαίωμα του λόγου στην Βενεζουέλα ο λαοφιλής Ούγο υπήρξαν οι νόμοι που ψηφίστηκαν το 2004 και προβλέπουν εξοντωτικές ποινές γιά τα βαρειά εγκλήματα της «πρόκλησης άγχους στον πληθυσμό», της «πρόκλησης σε διασάλευση της δημόσιας τάξης», της «αμφισβήτησης της εξουσίας των κρατικών αρχών» και της «πρόκλησης μίσους γιά θρησκευτικούς ή πολιτικούς λόγους», χάρη στους οποίους το καθεστώς έθεσε πυκνά λογοκριτικά φίλτρα σε όλες τις διόδους ελεύθερης έκφρασης, από τα τηλεοπτικά κανάλια και τις εφημερίδες ως τους τοπικούς ραδιοσταθμούς, τα βιβλία και τα blogs, και τιμώρησε σκληρά τους ελευθερόστομους γιά τις αποκοτιές τους.

https://www.facebook.com/notes/vasilis-stamatiou/%CE%BF%CF%8D%CE%B3%CE%BF-%CF%84%CF%83%CE%AC%CE%B2%CE%B5%CF%82-in-memoriam-%CE%BC%CE%AD%CF%81%CE%BF%CF%82-1%CE%BF/10151571594389073

(συνεχίζεται στο 2ο μέρος)