Nie mamy zabytków, ale mamy socrealizm. I to jaki! Inspirowany Wersalem i pałacem w Łazienkach

Rozmowa z Rafałem Mazurem*, autorem książki „Dobra kontynuacja”

Agata Kulczycka: Rzeszów jeśli chodzi o architekturę nie ma specjalnie się czym pochwalić.

None

Rafał Mazur: – Nie zgodzę się z tym. Rzeszowianie nie doceniają tego, co mają. Budynek Filharmonii Podkarpackiej został zaprojektowany przez najlepszych architektów tworzących w Polsce w tamtym okresie, grupę Tygrysów: Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego. Mamy też budynki zaprojektowane przez Tylmana z Gameren, czołowego architekta działającego w Polsce w XVII w. To Letni Pałac Lubomirskich, ten sam architekt jest autorem przebudowy rzeszowskiego zamku. Po prostu tego nie doceniamy. Może nie mamy starego, dużego miasta, bo Rzeszów kiedyś był małym miastem, ale Rzeszów jest miastem modernistycznym i jest tu dużo ciekawej modernistycznej architektury.

None

Swoją najnowszą książkę „Dobra kontynuacja” poświęcił pan trzem rzeszowskim osiedlom: Dąbrowskiego, Piastów i Na Skarpie. Co skłoniło pana do zainteresowania się tym fragmentem Rzeszowa?

– Jest kilka powodów. Pierwszy to nie naukowy, a dydaktyczny. Kiedy na Politechnice Rzeszowskiej powstała architektura, wielu wykładowców przyjeżdżało tu z innych miast. Często uczyli na przykładach z Krakowa czy Warszawy. Brakowało mi realiów rzeszowskich podczas zajęć. Tymczasem po drugiej stronie ulicy, w sąsiedztwie Politechniki Rzeszowskiej, jest osiedle, w którym można zobaczyć wszystkie style architektoniczne XX wieku.

None

Począwszy od funkcjonalistycznego osiedla Dąbrowskiego, którego budowa rozpoczęła się wraz z powstaniem Centralnego Okręgu Przemysłowego, poprzez socrealizm, późny modernizm, wielką płytę i nawet postmodernizm w postaci kościoła Dominikanów. To doskonały przykład przestrzeni, na którym studenci mogą się uczyć historii najnowszej architektury, zobaczyć typologie architektury mieszkaniowej w Polsce. Ten fragment kilku kwartałów Rzeszowa jest zarazem historią Polskiej architektury. Na tym przykładzie można opowiedzieć historię architektury mieszkaniowej XX wieku w Polsce.

„Dobra kontynuacja” to podręcznik dla studentów?

– Nie jest to podręcznik. To kompleksowe opracowanie, jakie wcześniej nigdy nie powstało. Badacze, owszem zajmowali się tą częścią osiedla, która powstała w okresie COP-u. Ale jeszcze nikt nie zajął się tym w szerszym kontekście: rozbudową tego osiedla.

Książka nosi tytuł: „Dobra kontynuacja” i opowiada o dialogu architektów z różnych pokoleń. Pomimo że zmieniały się style, szanowali oni architekturę swoich poprzedników i nawiązywali do niej, projektując kolejne budynki. To główny sukces tej przestrzeni: jest spójna, choć budynki powstawały w różnych okresach, były projektowane przez różnych architektów.

Skoro na jednej przestrzeni jest tak wiele stylów, to raczej spodziewalibyśmy się chaosu. A pan mówi o „dobrej kontynuacji”, o spójności architektury. Jakie rozwiązania zastosowane przez kolejnych architektów o tym zdecydowały?

– Przede wszystkim to kultura architektów, którzy szanowali dokonania swoich poprzedników. Powojenna rozbudowa uwzględniała niektóre przedwojenne założenia projektowe, jak podkreślenie głównej osi osiedla i zachowanie przyjaznej człowiekowi skali. Architekci projektując nową część, myśleli o całym fragmencie miasta.

None

Proszę opowiedzieć o pracy nad książką. Co było dla pana największym zaskoczeniem podczas badań nad architekturą tych osiedli?

– Zaskoczyło mnie to, jak wielu dobrych architektów brało udział w projektowaniu tego osiedla. Ale też dokonałem pewnego odkrycia. Okazało się, że za pierwszą fazę rozbudowy osiedla zaraz po II wojnie światowej odpowiedzialny był Tadeusz Kossak, ze słynnej rodziny Kossaków. Był znanym architektem jeszcze przed wojną, zaprojektował wiele budynków w Gdyni. A o tym, że pracował po wojnie także dla Rzeszowa nikt nie słyszał, nigdzie nie pojawiało się jego nazwisko. Ja natknąłem się na nie w Archiwum Państwowym. Zacząłem drążyć i okazało się, że rzeczywiście Kossak był odpowiedzialny za trzon tej dobrej kontynuacji. Po nim projekt przejął Józef Zbigniew Polak, który kontynuował te założenia, a później zaprojektował znany wszystkim i nagradzany Dom Kultury. Ten sam Józef Polak zaprojektował również osiedle Piastów, ale już w zupełnie innym stylu – późnego modernizmu i w bardzo inteligentny sposób wpasował te budynki w kompozycję całości. Późniejsza historia, to historia powstania środowiska lokalnych architektów w Rzeszowie. Ważne postacie to Stanisław Majka, Andrzej Martens, Jerzy Nosek. Stanisław Majka zaprojektował pawilony handlowe na osiedlu Piastów, Martens z Noskiem zaprojektowali słynne punktowce NiM Na Skarpie. Ciekawym elementem kontynuacji był genialny projekt Barbary Mamulskiej – tarasowce na obrzeżach tego kwartału, od strony południowej.

None

To koncepcja nagradzana w latach 80. Autorka zdobyła wyróżnienie na Pierwszym Przeglądzie Prac Projektowych w Gdańsku, zorganizowanym przez Krajowe Zrzeszenie Państwowych Biur Projektów Budownictwa Ogólnego. Ciekawym zakończeniem jest kościół Dominikanów, gdzie powrócono do architektury symbolicznej. Można powiedzieć, że architektura zatoczyła koło: tak jak w socrealizmie używano tego języka, tak po kilkudziesięciu latach, kiedy architekci już nie byli do tego przymuszani, sami sięgali po takie środki wyrazu, by podkreślić symboliczne znaczenie różnych elementów architektonicznych. Ten kościół projektował Roman Orlewski. To ostatni element tej przestrzeni.

W książce przypomina pan, że lata 80. to najtrudniejszy czas dla budownictwa mieszkaniowego w Polsce z powodu fatalnej sytuacji gospodarczej. Urzekła mnie anegdota dotycząca tarasowców Barbary Mamulskiej. Bloki, które do dziś wyróżniają się w przestrzeni Rzeszowa dzięki fantastycznym zielonym tarasom, o mały włos w ogóle by nie powstały, w takim kształcie, który zdecydował o ich wyjątkowości.

– Władze spółdzielni, chcąc ciąć koszty, postanowiły zmienić żelbetowe donice na tarasach na tradycyjne balustrady. Na szczęście jednak wykonawca robót przygotował wcześniej formy do betonowego odlewu. Ten zbieg okoliczności spowodował, że budynki zostały wybudowane tak, jak zaprojektowała je Barbara Mamulska.

Tak jak od południowego zachodu osiedle zamykają wyjątkowe tarasowce Barbary Mamulskiej, tak na innym krańcu osiedla nie udało się zrealizować ciekawej koncepcji centrum Skarpa z lat 70. Szkoda, bo zamysł nawet dziś wydaje się bardzo dobry.

– Stanisław Majka wspólnie z Andrzejem Zdzienickim, Kazimierzem Ferencem, Tadeuszem Karysiem i Józefem Trzeciakiem opracowali koncepcję kilkukondygnacyjnego obiektu o układzie tarasowym z handlem, usługami, gastronomią, placówkami kulturalnymi, wielopoziomowym parkingiem dla mieszkańców i administracją. Gdyby zrealizowano tę inwestycję, miasto zyskałoby nowe centrum, które odciążyłoby rzeszowską starówkę i ożywiłoby południową część Rzeszowa.

Dąbrowskiego, Piastów i Na Skarpie – jaka jest ta przestrzeń do życia dla mieszkańców?

– Kiedy ich o to pytałem twierdzili, że dobra. Bo to wyjątkowa przestrzeń. Jako architekt mogę z całą pewnością powiedzieć, że to architektura na wysokim poziomie, niezależnie od stylu, od fragmentu osiedla. Te pierwsze, przedwojenne budynki przy Dąbrowskiego dla mieszkańców Rzeszowa były szokiem, bo wcześniej czegoś takiego nie widzieli. Robotnicy mieli w swoich mieszkaniach dostęp do toalet. To, że dziś jest nam trudno odróżnić te budynki przedwojenne od późniejszych, pokazuje, jak bardzo były nowoczesne. Czymś zupełnie nowym dla Rzeszowa było także to, że zostały zaprojektowane na osiedlu tereny zielone.

None

Podobnie jest z tymi budynkami, które powstały w socrealizmie. Wszystkim nam się on kojarzy bardzo źle, z okresem stalinowskim. Ale w tym przypadku socrealizm w małej skali czterech kondygnacji ma bardzo ludzką skalę i tworzy całkiem przyjemny kawałek miasta, z placem, domem kultury. Cel był taki, by socrealizmem zdominować to osiedle, a stało się coś zupełnie odwrotnego, bo architekt, Józef Polak, projektując te budynki inspirował się zdobyczami kultury zachodu, czymś, co było przeciwne kulturze stalinowskiej.

None

Dom Kultury wzorowany był na pałacu na wodzie w Łazienkach, a budynki otaczające plac są wzorowane na elewacjach Wersalu. To pokazuje, jak uniwersalne, humanistyczne wartości pojawiły się w takim bardzo smutnym okresie stalinowskim. Klatkowce na osiedlu Piastów są pięknym przykładem architektury późnego modernizmu. Mają bardzo plastyczne, ekspresyjne fasady, okna tworzą figury geometryczne na elewacji.

None

None

Niestety, w niektórych przypadkach zostały zasłonięte przez termomodernizację. Józef Polak, który je projektował, kilka lat wcześniej był na wycieczce do Francji. To było już po odwilży. Projektował te budynki zafascynowany ideami francuskimi. I udało mu się to świetnie, bo te budynki pokazują ducha francuskiej architektury lat 50 i 60.

None

None

Narzekamy na współczesną architekturę Rzeszowa, brak planowania i chaotyczną zabudowę. Czy ta część Rzeszowa, o której rozmawiamy może nas czegoś nauczyć?

– O tak. Powstanie osiedla Dąbrowskiego było poprzedzone przed wojną wykupem działek przez miasto, zamówieniem planu u bardzo dobrych urbanistów: Władysława Śmigielskiego i Kazimierza Dziewońskiego. Śmigielski po wojnie został urbanistą światowej sławy, pracował w Anglii. W 1937 roku Rzeszów liczył 26 tys. mieszkańców, w 1939 już prawie 40 tys. Ale miasto zamówiło plan na 150 tys. mieszkańców, przewidując rozwój. Zapewniono infrastrukturę, komunikację. Osiedle Dąbrowskiego było połączone z miastem koleją przez przystanek Osiedle, który był wtedy bliżej budynków mieszkalnych i można było stamtąd dojechać do centrum Rzeszowa.

* Dr inż. arch. Rafał Mazur, jest architektem i nauczycielem akademickim. Urodził się w Rzeszowie, ukończył Wydział Architektury i Urbanistyki Politechniki Krakowskiej, a doktorat na temat proporcji w architekturze obronił na Politechnice Warszawskiej. Jest adiunktem w Zakładzie Urbanistyki i Architektury na Wydziale Budownictwa, Inżynierii Środowiska i Architektury PRz.

Oprócz Politechniki Rzeszowskiej, wykłada także na Politechnice Warszawskiej. W Warszawie prowadzi Pracownię Architektury i Urbanistyki, powstały w niej m.in. projekty domu kultury w Katowicach, „domu na wodzie” w Porcie Czerniakowskim w Warszawie i wielu budynków mieszkalnych.

„Dobra kontynuacja”

None

To książka wydana przez Oficynę Wydawniczą Politechniki Rzeszowskiej. Opowiada o kilkudziesięcioletniej rozbudowie pierwszego rzeszowskiego osiedla: od lat 30. ub. wieku aż do końca XX w. Architektach, urbanistach, ich projektach i rozterkach, o planach zrealizowanych i tych, których zrealizować się nie udało.